Trwa ładowanie strony...

Ze Szwajcarii do Kwiatonowic

i dalej — dookoła świata. Historia Liny Bögli

 

Lina Bögli

szwajcarska nauczycielka, podróżniczka i pisarka urodziła się 15 kwietnia 1858 roku w Oschwand, Kanton Berno, zmarła 22 grudnia 1941 roku w Herzogenbuchsee, Kanton Berno.
Kiedy miała 12 lat zmarła jej mama. Od tego momentu musiała zarabiać na utrzymanie jako opiekunka do dzieci. W wieku 17 lat została pokojówką i guwernantką u szwajcarskiej rodziny mieszkającej w Neapolu. Nauczyła się tam prowadzić gospodarstwo domowe, korzystała także z bogatej biblioteki chlebodawców, dokształcając się sama. Trzy lata później znalazła pracę w Galicji, w Kwiatonowicach. W 1878 roku rodzina Sczanieckich zatrudniła ją do opieki nad swoimi dziećmi. Traktowano ją bardzo serdecznie, mogła również sama się uczyć. Wieczorami słuchała wykładów Kazimierza Sczanieckiego na temat historii sztuki i literatury. Aleksandra Sczaniecka uczyła ją gramatyki francuskiej. W Kwiatonowicach spędziła 8 lat. Zaoszczędzone pieniądze pozwoliły jej ukończyć dwuletnią szkołę nauczycielską w Szwajcarii.
Lina nie założyła rodziny i była osobą samotną, nieszczęśliwie zakochaną w polskim oficerze Juliuszu Bijaku, który pełnił służbę w armii austriackiej. Zakochana para nie mogła się pobrać. Ona — cudzoziemka, on — oficer. Aby stanąć na ślubnym kobiercu jej ukochany musiałby zapłacić kaucję (Heiratskaution) w wysokości 50 tys. koron , albo zrezygnować ze służby. Tylu pieniędzy nie mieli. Ta nieszczęśliwa miłość stała się zapewne głównym motorem jej dwóch podróży. Za radą Kazimierza Sczanieckiego postanowiła wyruszyć w podróż w daleki, nieznany świat.

Podróż pierwsza — dookoła świata, 1892-1902

Podróż rozpoczęła 12 lipca 1892 roku od wyruszenia pociągiem ze stacji w Zagórzanach do Krakowa. Stamtąd do Włoch i dalej — rejsem z Brindisi do Sydney. W Australii przebywała przez cztery i pół roku, pracując jako nauczycielka w szkołach prywatnych, zwiedzając i zbierając pieniądze na dalszą drogę. Pod koniec 1896 roku popłynęła na Nową Zelandię, a dalej na Samoa i Hawaje, gdzie pozostała przez rok, zwiedzając m.in. słynny wulkan Haleakalã. Następnie przybyła do Stanów Zjednoczonych, najpierw do San Francisco, gdzie została na cztery lata, potem, przez Wschodnie Wybrzeże, i Kanadę, wróciła do Europy. 12 lipca 1902 roku, dokładnie dziesięć lat od dnia wyjazdu, przyjechała do Krakowa.
Z podróży dookoła świata Lina wróciła do Kwiatonowic. W zaciszu kwiatonowickiego dworu napisała swoją pierwszą książkę, w formie listów do fikcyjnej przyjaciółki. Nosiła ona tytuł Vorwärts! (Naprzód!). Książka, wydana najpierw w Anglii w 1904 roku, a dwa lata później w Niemczech, zyskała dużą popularność. Czytano ją w całej Europie. Polskie wydanie, pod tytułem Avanti. Listy z podroży naokoło świata ukazało się we Lwowie w 1908 roku. Książka przeczyła stereotypom na temat miejsca kobiety w wiktoriańskim świecie, Lina Bögli podróżowała bowiem samotnie i bez specjalnych środków finansowych, zarabiała na życie, dając lekcje języków, poruszała się zaś publicznymi środkami lokomocji.

Podróż druga — Daleki Wschód, 1910-1913

Po kilku latach pobytu w Polsce Lina postanowiła wybrać się w kolejną wędrówkę po świecie. Rozpoczęła ją jesienią 1910 roku. Trasa tej wyprawy wiodła do Azji Koleją Transsyberyjską (wówczas wielką nowością, jej budowę rozpoczęto w 1891 roku a oddano do użytku zaledwie siedem lat przed podróżą Liny, w lipcu 1903 roku). Magistrala Transsyberyjska czy też Wielka Syberyjska Droga jest najdłuższą trasą kolejową na świecie. Łączy ona europejską część Rosji z głównymi ośrodkami przemysłowymi Syberii oraz z regionami rosyjskiego Dalekiego Wschodu. Nazwę magistrali nadali Anglicy, którzy określili ją mianem „Great Siberian Way”. Nazwa ta z czasem ewoluowała i ostatecznie przyjęło się w wielu językach nazywać ten szlak „Koleją Transsyberyjską”.

Lina Bögli w Azji

Lina Bögli w Azji

Lina odwiedziła Japonię, gdzie mieszkała dwa lata. Później przez rok przebywała w Chinach. Dla Chińczyków była Be-Shinsen — Uczoną, zaproponowali jej więc profesurę na utworzonym w 1902 roku Uniwersytecie Nankińskim, jednej z najstarszych uczelni w kraju. Odmówiła.
Powodem dalekowschodniej podróży była chęć napisania drugiej książki. Lina wróciła do Europy w 1913 roku, ponownie do Kwiatonowic, aby tutaj — tak jak poprzednio — napisać swój raport z podróży. Książka nosiła tytuł Immer Vorwärts! (Znów naprzód!), nie stała się jednak bestsellerem, jak pierwsza.
W 1914 roku, w wieku 56 lat, Lina opuściła Polskę na zawsze. We wrześniu tego roku dostała wiadomość z Kwiatonowic (wpis w dzienniku Liny datowany 1.10.1914), że jej ukochany zginął śmiercią bohaterską. Tymczasem okazało się, że 14 września 1914 roku koło Zaleszan nad Sanem został ranny i dostał się do niewoli rosyjskiej. Przeżył wojnę, żył o dwa lata dłużej od niej, zmarł dopiero w 1943 roku, o czym ona prawdopodobnie nigdy się nie dowiedziała.
Lina całe życie była skrzętną, oszczędną, dobrze zorganizowaną Szwajcarką. Zgromadzone pieniądze pozwoliły jej na proste, ale niezależne życie. Objechawszy całą kulę ziemską, po powrocie do ojczyzny zamieszkała w Herzogenbuchsee, odległym zaledwie o 8 km od jej rodzinnego domu, w istniejącym do dziś zajeździe „Kreuz” („Krzyż”), gdzie dożyła swych dni. Lina nic nie zostawiła przypadkowi. Miała silną potrzebę kreacji. Wydała dyspozycje dotyczące przebiegu ceremonii pogrzebowej i sama zaprojektowała nagrobek, w którym nawiązała do swej niezwykłej podróży. Zmarła 22 grudnia 1941 roku w Herzogenbuchsee w pensjonacie „Kreuz”, gdzie mieszkała 27 lat.

Spuścizna literacka Liny Bögli

  • Vorwärts! Briefe von einer Reise um die Welt. Frauenfeld 1906
  • Immer Vorwärts! Frauenfeld 1915
  • Dzienniki 1893-1940. Niewydane, własność prywatna

Śladami Liny współcześnie, czyli na scenę wstępuje Judith Arlt

Pamięć o Linie Bögli powróciła do Kwiatonowic. Stało się to dzięki drugiej Szwajcarce, która znalazła się tutaj ponad sto lat później — Judith Arlt.
Judith Arlt urodziła się w Liestal, w Szwajcarii. Obecnie mieszka w Niemczech. Pisarka, krytyk literacki, tłumaczka. Publikuje w języku niemieckim i polskim.  Studiowała slawistykę i germanistykę. Otrzymała polskie stypendium na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie przebywała w latach 1983–85. Napisała rozprawę doktorską o twórczości Tadeusza Konwickiego. Poświęciła mu dwie swoje książki: Mój Konwicki oraz „Ja” Konwickiego. Jest  także autorką powieści Die Welt war schneller als die Wörte (2014) zainspirowanej losami Liny Bögli i jej niespełnionej miłości do polskiego generała Juliusza Bijaka. Współpracuje z rzeszowskim czasopismem literackim „Fraza”.  Publikuje także w „Res Publice Nowej” i w „Dialogu”. Jest autorką kilku blogów. Była stypendystką wspólnego programu stypendialnego Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej, fundacji Kulturstiftung der Länder z Berlina i Stowarzyszenia Willa Decjusza. Na stypendium przebywała w Krakowie od października 2005  do marca 2006 roku.
W czerwcu 2000 roku Judith przybyła do Kwiatonowic śladami Liny Bögli. Odkryła przed nami tę zapomniana pisarkę, niezwykłą kobietę i podróżniczkę. Od czasu pierwszej  wizyty jest naszym częstym gościem i przyjaciółką. Odbyła kilka spotkań autorskich, w trakcie których mówiła o swojej twórczości i opowiadała historię Liny Bögli:

  • 2003, 2005 — w Miejskiej Bibliotece Publicznej w Gorlicach;
  • 2004 — w Miejskiej i Gminnej Bibliotece Publicznej w Bieczu;
  • 2005 — w bibliotece szkolnej w Kwiatonowicach.

Przez kilka lat, aż do jego śmierci, korespondowała z bratankiem Liny, Paulem, mieszkającym w Stanach Zjednoczonych, bowiem… w 2005 roku Judith wyruszyła w podróż do Stanów Zjednoczonych, by poznać potomków rodziny Liny Bögli i na Hawajach wejść na wulkan Haleakalã, jak to uczyniła ponad sto lat wcześniej Lina.

Paul był prawnukiem ojca Liny, Ulricha Bögli (1804–1887), który po śmierci pierwszej żony ożenił się po raz drugi. Lina (*1858) była najmłodszym dzieckiem z drugiego małżeństwa, a Jakob był najstarszym dzieckiem z pierwszego. Stąd spora różnica w wieku. Jakob miał pięcioro dzieci, najmłodsze urodziło się w 1871 roku. To był Franz, ojciec Paula. Paul (1914–2006) był z kolei najmłodszym synem Franza. Zawsze mówił o Linie „ciocia”, choć ona była siostrą przyrodnią jego dziadka. Paul i jego żona Johanna (ona jako młoda dziewczyna brała u Liny lekcje angielskiego) byli ostatnimi, którzy jeszcze pamiętali Linę. W 1959 roku. wyjechali do Ameryki, gdzie zostali. Paul pracował tam w laboratorium mleczarskim, prowadził badania nad pasteryzacją mleka. Ich dzieci (Kurt, Ulrich, Marianne) jeszcze mówią po niemiecku, urodziły się w Szwajcarii, ale do szkoły chodziły w Ameryce. A wnuki to już Amerykanie.

rodzina — Lina Bögli trzecia z lewej, obok (piąta z lewej) jej siostra Anna, 1932

Rodzina — Lina Bögli trzecia z lewej, obok (piąta z lewej) jej siostra Anna, 1932

Lina Boegli, Paul Boegli z rodzicami, bracmi i siostra - Spych ok 1918 r.

Lina Bögli, Paul Bögli z rodzicami, braćmi i siostrą — Spych, ok. 1918

Adaptacje książek Liny

Historią Liny Bögli zainteresował się także jeden z najwybitniejszych światowych reżyserów teatralnych Christoph Marthaler. Oto jego adaptacje:

  • Lina Böglis Reise (Podróż Liny Bögli). Wieczór Christopha Marthalera według tekstów Liny Bögli. Prapremiera  w 1996 roku na dworcu „Badischer Bahnhof”
            w Bazylei. Dalsze przedstawienia w 1997 roku na Volksbühne w Berlinie, w latach następnych kilka razy w „Schauspielhaus” w Zurychu,
            w listopadzie 2005 roku w Starym Teatrze w Krakowie w ramach drugiej edycji Festiwalu baz@rt poświęconego teatrowi niemieckojęzycznemu.
  • Lina Böglis Reise (Podróż Liny Bögli). Słuchowisko według wieczoru Christopha Marthalera. Produkcja: DeutschlandRadio, Berlin 1996.

Christoph Marthaler urodził się w 1951 roku w Erlenbach koło Zurychu. Odbył studia muzyczne w Zurychu, a następnie ukończył kurs pantomimy w Paryżu. W latach 70. i 80. XX w. pracował jako muzyk teatralny w różnych teatrach niemieckojęzycznych. W tym czasie realizował też swoje pierwsze małe projekty muzyczno-teatralne w Szwajcarii. W 1989 roku rozpoczął pracę w Theater Basel (Bazylea), gdzie organizował pierwsze wieczory piosenki i wystawiał sztuki. Spotkał tam scenografkę Annę Viebrock i dramatopisarkę Stefanie Carp, z którymi odtąd tworzy zespół reżyserski. Od 1993 roku Marthaler pracował jako etatowy reżyser w Deutsches Schauspielhaus w Hamburgu, a także w berlińskim teatrze Volksbühne am Rosa-Luxemburg-Platz. Od 1994 roku realizował też projekty operowe we Frankfurcie, Berlinie, Wiedniu i Salzburgu. W 1996 roku Christoph Marthaler otrzymał nagrodę Konrad-Wolf-Preis, w 1997 roku nagrody Bayerischer Theaterpreis oraz Fritz-Kortner-Preis, a w 1998 roku — Europa-Preis w Taorminie. W latach 1997 oraz 1999 otrzymał tytuł Reżysera Roku w plebiscycie krytyków czasopisma „Theater heute”. W 2001 roku Marthaler został dyrektorem teatru Züricher Schauspielhaus (Zurych), jednak w wyniku sporów politycznych, w 2004 roku, opuścił to stanowisko. W tym samym roku otrzymał wraz z Anną Viebrock nagrodę Berliner Theaterpreis. Reżyseruje na scenach całego świata.

Tak więc w ponad sto lat od rozpoczęcia swojej pierwszej podróży i pięćdziesiąt lat po śmierci Lina Bögli rozpoczęła nową, zaskakującą podróż — tym razem przez świat literatury, mediów i globalnej Sieci. Fascynacja Christopha Marthalera jej niezwykłym życiorysem zaowocowała słuchowiskiem radiowym i spektaklem teatralnym od 18 lat prezentowanym stale na wielu festiwalach w świecie (np. w Reims (Francja) na Festival Reims Scènes d'Europe; w 2011 roku w Katalonii (Hiszpania) inaugurował Festiwal Temporada Alta). Doris Anselm poświęciła temu spektaklowi i osobie reżysera książkę, tak zaś brzmi internetowy wpis jednego z widzów Festiwalu Temporada Alta: En el marc del Festival Temporada Alta de Salt, torna el director suís Cristoph Marthaler amb la història real d'una dona que, a finals del segle XIX, va viatjar sola per tot el món durant 10 anys. Un dels directors teatrals més radicals i brillants recupera la història real de la viatgera i pionera Lina Bögli, czyli: Podczas festiwalu Temporada Alta w Salt szwajcarski reżyser Christoph Marthaler pokazał prawdziwą historię kobiety, która w końcu XIX wieku pojechała sama w podróż po całym świecie trwającą 10 lat. Jeden z najbardziej radykalnych i błyskotliwych reżyserów odzyskuje [dla współczesnych]  prawdziwą historię podróżniczki i pionierki Liny Bögli. 
Powstała też książka o szwajcarskich podróżnikach-pisarzach, w tym Linie Bögli, pt. Unterwegs (W drodze)

Informacje o Linie oraz miejscu, z którego wyruszyła w świat można znaleźć w dwóch kolejnych książkach — Literackim Atlasie Polski, zbiorowej pracy dzieci i młodzieży, będącej wynikiem programu pod tym samym tytułem, realizowanego przez Centrum Edukacji Obywatelskiej oraz w Przewodniku literackim po Krakowie i województwie małopolskim Ewy Zamorskiej-Przyłuskiej. Oto fragment z recenzji książki Ewy Zamorskiej-Przyłuskiej zamieszczonej na: poczytajka.blogspot.com: pragnę podzielić się tym, co mnie zainteresowało najbardziej — osobą Liny Bögli, szwajcarskiej nauczycielki, która na przełomie XIX i XX w. odbyła samotną podróż dokoła świata, a kilka lat później na Daleki Wschód. Owocem tych wypraw są książki Avanti. Listy z podroży naokoło świata i Znów naprzód, niestety w Polsce nie wznawiane.
Ciekawą inicjatywą jest Reading Małopolska — Literacka Małopolska, wsparty ze środków Małopolskiego Regionalnego Programu Operacyjnego na lata 2007-2013 projekt, w ramach którego Małopolska i jej stolica, Kraków, komunikują swoje dziedzictwo literackie oraz włączają się w budowanie sieci współpracy regionów kreatywnych w dziedzinie literatury — Reading Małopolska — Kwiatonowice | Reading Małopolska — Kwiatonowice — Szlak Kobiet. Wśród literackich szlaków wiodących przez Małopolskę znalazł się Szlak Kobiet, a na nim Kwiatonowice i — oczywiście — Lina! Reading Małopolska — Szlak Kobiet
Odwołanie do Liny Bögli znalazło się nawet w recenzji austriacko-niemieckiego filmu dokumentalnego Michaela Glawoggera Śmierć człowieka pracy, gdzie przez autora, Łukasza Maciejewskiego, została przywołana jako dawny antropolog, obok… Bronisława Malinowskiego. Zaś miłośnicy historii Austro-Węgier w ogłoszonym i prowadzonym na swoim portalu http://www.austro-wegry.info konkursie wśród pytań zamieścili i takie: On — oficer w galicyjskim pułku. Ona — Szwajcarka w Galicji. Ona, wg wszelkich poszlak, nie mogąc wyjść za mąż za oficera, podjęła daleką, samotną podróż i w ten sposób zaczęła się również jej przygoda pisarska. Kim był ów oficer, a kim pisarka-podróżniczka? Jaka paskudna przeszkoda stanęła (przypuszczalnie) na ich drodze?

W uzasadnieniu nagrody i tytułu Strażnika Dziedzictwa Rzeczypospolitej, jaką w październiku 2015 roku przyznał nam Senat Rzeczypospolitej, obok rewaloryzacji zespołu dworsko-parkowego w Kwiatonowicach oraz pasji kolekcjonerskich i bibliofilskich znalazł się zapis: za stworzenie ważnego miejsca na Małopolskim Szlaku Literackim. Noblesse oblige. Jeszcze wiele pracy przed nami.